ایوب آقاخانی

عده­ای می­گویند ـ و اصرار می­کنند ـ که در کشور «درام نویس» نداریم. گرچه کشور ما کشوری شده که کسی برای نظرات آن یکی اهمیت و احترامی قایل نیست اما این نظر برای من محترم است و به چشم می­گذارم اما؛ تأیید، هرگز!

ما در ایران نمایشنامه نویسانی داریم، قابل بحث، احترام، سرمایه گذاری، ارائه و حتی طرح در مجامع بین المللی . چرا این اتفاق رخ نمی­دهد؟ بهانة این یادداشت، سرمقاله ـ یا هرچه شما بنامیدش ـ همین است .

اول : در گام نخست باید باور کنیم که نمایشنامه های ما لزوما بد و نمایشنامه های فرنگی لزوما خوب نیستند. بسیاری اوقات پیش آمده که دانشجویانم با شور و شوق و هیجان دربارة یک نمایشنامة بسیار بد فرنگی حرف زده­اند و زمانی که من با این نظرشان موافق نبودم، با جملة کودکانه­ای پاسخ داده­اند « آثا مال فلانیه ها!»

تاریخ ملت ایران سرشار از مقاطعی که با نام ها بیشتر کار داشته­اند تا به عمل کرد و نتیجة کارشان. ساختمان و ساختار برخی نمایشنامه های ما و ظرافت و توجه به زبان و عمل و فرم در آن ها به اندازة کافی قابل دفاع و بحث و بررسی است . نیازی نیست که نام ببرم؟ پس مشکل کجاست؟ چرا اگر چنین است تا کنون به اندازة مقبولی طرح نشده­اند؟

پاسخ ساده است : اول باید مدیران ما ـ که متأسفانه باید اصلی ترین حامی چهره ها و حرکات فرهنگی باشند ـ شناخت دقیقی از نمایشنامه نویسی، زوایا و حواشی آن داشته باشند که گاه ندارند؛ اگر داشته باشند بسیاری اوقات، از افراد نابلد نمی­خواستند تا در مقام نمایشنامه نویس خولسته های تولیدی شان را برآورده کنند. دوم ایرانی بودن و رگه ها و دیرینه « فرهنگی ـ تاریخی ما» سبب شده­ تا بیش تر مضمون گرا باشیم تا ساختمان پرداز؛ اینکه چه می­گوییم برایمان مهم تر باشد از آنکه چگونه همین امر سبب شده تا حضور ساختمان های قابل و برشهای شکیل روی فرم، زیر سایة مضمون رنگ ببازد و آن چنان که در خور است به چشم نیاید. شناخت کم ـ یا عدم شناخت ـ مدیران فرهنگی از این عرصه و مضمون گرایی افراطی نمایشنامه نویسان از دلایل جدی عدم مقبولیت درخور درام نویسی کشور است.

دوم : نگاه ما در خصوص درام مطلوب برای مردمان آن سوی آبها، واقعا دچار سوء تفاهمی جدی است . نگاهی به آثار ظاهراً «جشنواره گرا» که نگاه به تحسین آن سوی آن ها و سفرهای پیاپی خارجی دارند بر حضور این سوء تفاهم صحه می­گذارد. چرا این تصور کودکانه وجود دارد که سلیقة مخاطبان غیر ایرانی ـ البته از نوع آسیایی­اش ـ داستان گریز است و تصویرگراست؟ چه کسی نطفة این سوء تفاهم را در بطن اذهان جامعة تئاتر کاشت و بر دوا بقای آن نگهبانی کرد؟ پس این همه آثار جدی داستان گو با تمام ظرایف و زوایایش که مورد تحسین قرار می­گیرد و فروش می­کند و نقدهای مثبت می­گیرد در کجای تئاتر جهان معنا پیدا می­کند؟ نکند می­خواهید منکر وجود این آثار یا اقبالشان در جهان شوید؟

سوم : درام نویس ایرانی هر روز چشم بازمی­کند ، درگیر معاذیر و نک و نال و بگذار و بردارهای جدید است . امروز پدیده­ای خوب است و فردا سخت می­شود درباره­اش حتی حرف زد!! در چنین جامعه­ای قبول کنید در گام نخست « نوشتن» ودر گام دوم «خوب نوشتن» آسان نیست. تو یقین بدان درام نویسانی که در این شرایط توفیق نسبی دارند، اگر در شرایط آزادتر و کم نوسانتری کار کنند، احتمال توفیق شان بسیار بالاتر می­رود. این یک معادله ساده است و رسیدن به پاسخ آن سخت نیست. درام نویسی که قرار است در کنار یک فرم سنجیده و محتوای دقیق، قامتی را شکل دهد و به اندازة خود و توانش به نقاط عفونی جامعه نزدیک شده روی آن ذره بین بگیرد و یا با دقت و موشکافی اسباب مطایبه و تفرج خاطر جامعة مخاطبانش را فراهم کند، نیاز به آرامش ذهن یا التهاب هنرمندانه دارد؛ نه بی­آرامی روح و التهاب اقتضائات دائماً تغییرناپذیر جامعه پیرامون. خلاصه می­نویسم و درشت؛ که وقت ذیق است. آقایان ! خانم ها! به تقدیس «کلمه» سوگند که ما نمایشنامه نویسان خوبی داریم در ماتریسی نامساعد. فضا و شرایط ماتریس را ترمیم کنید تا نتیجه را ببینید. ما که صبرمان بسیار است شما چطور؟

ایوب آقاخانی

(به مناسبت هفتم بهمن ـ سالروز تأسیس تئاتر شهر) صحبت از «تئاترشهر» همانقدر سخت است که صحبت از خانة پدری که در آن زاده شدی. حتی اگر امروز در آن آمد و شد داری، باز خاطرة گذشته¬اش برایت شیرین تر است ولو اگر طعم کسی به کامت بنشاند. گرچه این نگاه را نمی¬پسندم که همواره گذشته را تقدیس و تحسین کنی؛ صرفاً به خاطر اینکه گذشته است! ولی واقعیت را نمی¬توان نادیده گرفت. «تئاترشهر» ـ خانة ما ـ تاریخ پرفروغی پشت سر دارد. اجراهای کم نظیر؛ آثار صاحب نام جهانی ؛ آثار درخشان بومی و ملی و مدیریت قاعده مند و اصولی که آن را بیشتر شبیه تالارهای بزرگِ شهرهای بزرگِ کشورهای اروپایی جلوه می داد. بگذریم از این ویژگی های آزاردهنده که امروز نبودنش می¬تواند آزرده¬مان کند. امّا آنچه به سنّ من در مقام تماشاگر قدّ می دهد، رویکرد امروزِِ تصمیم گیرندگان فرهنگی در برخورد با اجراهای تئاترشهر مرا یاد دهة شصت می¬اندازد و حسّاسیتهای آن دوران، به همان اندازه هم تئاترمان کم توان تر و کم ارج تر شده یا خواهد شد. تئاتر هنری معترض، زنده و پویا است و مفتخر به همین ویژگیها . نمی¬شود او را از ویژگیهایش جدا کرد و همچنان تئاترش نامی؛ چرا که در تالاری ویژة اجراهای نمایشی روی صنه رفته است!! تئاتر، تئاتر است. یا وجود دارد ی اندارد. شیر را هم که بی اشکم و یال و کوپال ببینی هرگز شیر ندیده¬ای! آخرین حدّش به تماشای گربه¬ای نشسته که شاید ناقص الخلقه هم به چشم بیاید چرا که قواره اش، قواره گربه نیست!!! القصّه ؛ امروز که در سالروز تولد تئاتر شهر می¬خواهیم چیزی بگوییم یا قلمی کنیم، بغض بی قرار قلم تاب نمی¬آورد. نمی¬گویم از دست رفت؛ اما بنای ارزشمندی که از چهارطرق توسط غرض ورزان نشانه رفته شده باشد ـ چه معماری اش ، چه ساکنانش و چه شریان حیاتی اش! ـــــ، بغض نمی¬خواهد؟ من هنوز در شرایط مشابه امروز، رونق اجراها، تعددش و تنوعش را در روزگاری نه چندان دور ـ مثلاً 10 سال پیش ـ به یاد دارم. چه بر سرمان آمده است؟ شاید پای نامحرم به آن باز شده و برکت خانه را برده. نمی دانم. آدم خرافاتی نیستم. ولی پرده ها دریده شده. کسی حرمت اهل فرهنگ نگه نمی دارد. حرمت قلم؛ هنر! و همین می شود که آثار امروز ، آثاری می شوند، بی رنگ و بو و خاصیّت ـ عموماً و نه همه شان ـ که بود و نبودشان کمکی نمی¬کند جز اینکه چراغ خانه روشن بماند. مثل روزهایی که خانه نیستی و چراغی را روشن می¬گذاری تا دزدی، رهگذری، نامرد و نامردمی هوای دخول به آن نکند. وگرنه، ....... کسی  در خانه نیست!                                                        ایوب آقاخانی